Hoge bloeddruk, moet ik mij zorgen maken?

[Anoniem]

Ik had vandaag bij Biologie mijn bloeddruk gemeten. Het kwam uit op 178 - 98 bij een hartslag van 89 spm. Is dit ongezond? Ik snap het trouwens niet echt want ik heb een conditie die ver boven gemiddeld ligt.

De rest van de klas kwam allemaal ongeveer uit bij 120-70.

[pinodambini]

Kan ook een moment opname zijn, misschien dat je gespannen was ofzo?
Als je je zorgen maakt zou ik langs de huisarts gaan voor een goede meting, je bovendruk lijkt mij wel wat aan de hoge kant ja, je onderdruk zou ik niet weten?

[Vertigo]

Hmmm... je mag je nooit op een eenmalige meting baseren.
Doe de meting nogmaals en kijk wat het geeft...

Misschien een puntje naar bodybuilders etc toe... ( 'k weet wel niet hoe je gebouwd bent of zo. ) De cuff ( dat ding dat je rond je bovenarm doet ) van de bloeddrukmeter moet groot genoeg zijn... anders kan het je meting serieus laten afwijken. Als je een serieuze bovenarm omtrek hebt, moet je hiermee rekening houden.

Je boven en onderdruk is idd wel wat hoog, als je hiervan blijft last hebben zou ik eens een bezoekje brengen aan de huisarts.

[maniac]

Wat Vertigo zegt, het is een momentopname. Ik denk ook dat je hartslag normaal een stuk lager zal zijn en dus geen 89 slagen per minuut.

[Glitz]

89 salgen per minuut is toch wel wat veel... Ik zit gemiddeld aan 70 en mijn bloeddruk gemiddeld aan ongeveer 130/80. Je hart gaat wel te keer je pakt misschien iets? Als dat zo is dan kan dat wel zo zijn. Of misschien heb je het gemeten na je training

[SnakeEyes]

178/98 is toch idd wel erg hoog, misschien een verkeerde meting ofzo, zelfs al was je gespannen dan is dat HEEL erg hoog, mn de bovendruk...
Zelf werk ik op een Röntgenafdeling en een keer moest ik later op die dag een onderzoek doen van iemand uit het ziekenhuis, en was best wel gespannen en zenuwachtig.
Mijn bloeddruk was toen 149/95.
De week daarop meette ik em nog een keer en was ie 118/81.

Ik zou em gewoon nog een paar keer laten meten als ik jou was
Op 1 meting kan je idd niet echt vertrouwen.
Maar als ie echt zo hoog is, moet je je misschien wel een beetje zorgen maken ja...

[Champ]

geen aandacht aan geven! mijn bloeddruk in het ziekenhuis laten meten was 160\60 met een rust hartslag van 100spm..
De anesthesist vertelde dat je niet kan verwachten dat een apparaatje de bloeddruk kan meten door een biceps die groter is dan gemiddeld!

met andere woorden bij BB ers kan je geen juiste bloedruk vaststellen

[Vertigo]

Origineel gepost door Champ

De anesthesist vertelde dat je niet kan verwachten dat een apparaatje de bloeddruk kan meten door een biceps die groter is dan gemiddeld!

met andere woorden bij BB ers kan je geen juiste bloedruk vaststellen

Slik... mooie anesthesist zenne
Ik kan hem er gelijk in geven dat de meeste electronische bp meters nogal afwijkingen kunnen vertonen wanneer je een grote bicepsomtrek hebt, maar ik spreek je er volledig in tegen dat een bp meting bij bb'ers niet kan.
De afwijking bij bb'ers met een grote biceps omtrek kan groter zijn vergeleken met een normale persoon, maar daarom mag je nog niet stellen dat je geen bp meting kan doen. Natuurlijk moet het materiaal van degelijke kwaliteit zijn en de cuff voldoende groot zijn.
Manuele meting is zeker geen probleem. Ikzelf neem dagelijks tientallen metingen af ( ook bij bb'ers en mensen die te maken hebben met een serieus overgewicht en dus ook een zeer grote armomtrek hebben ).

Er zijn trouwens ook apparaatjes op de markt die je rond de pols kan bevestigen.

[Champ]

dat zou mooi zijn! Ze hebben in ons ziekenhuis verschillende. Toen de ene een rare meting aangaf hebben we idd een grotere gehaald, die paste perfect.. maar toch klopte de waarde niet!
Handmatig is het ook gemeten toen verschilde de waarde helemaal erg!!
of misschien dat ik echt zo een lage onderdruk heb??

maar inprinciepe is mij geleerd dat het bijna niet mogelijk is om bp te meten bij BB'ers

[Robin]

Origineel gepost door Champ

geen aandacht aan geven! mijn bloeddruk in het ziekenhuis laten meten was 160\60 met een rust hartslag van 100spm..
De anesthesist vertelde dat je niet kan verwachten dat een apparaatje de bloeddruk kan meten door een biceps die groter is dan gemiddeld!

met andere woorden bij BB ers kan je geen juiste bloedruk vaststellen

Tuurlijk kan dat wel... Nooit van een polsbloeddrukmeter gehoord Die hoef je echt niet om je biceps te doen hoor.

[Vertigo]

Ik ben er nog altijd van overtuigd dat dit bij bb'ers perfect kan en manueel ben ik hier 100% zeker van. Anders zouden van mensen met een serieus overgewicht die medisch worden behandeld ook geen bp meting mogelijk zijn.
Natuurlijk zijn bij sommige mensen de tonen moeilijker te horen, maar in principe moet een bp meting bij iedereen perfect mogelijk zijn, zelfs bij bb'ers

Weet iedereen eigenlijk hoe een manuele bp meting eigenlijk werkt & de principes erachter ? anders post ik hier wel ff een kleine samenvatting.

[RedDragon]

Origineel gepost door Vertigo

Ik ben er nog altijd van overtuigd dat dit bij bb'ers perfect kan en manueel ben ik hier 100% zeker van. Anders zouden van mensen met een serieus overgewicht die medisch worden behandeld ook geen bp meting mogelijk zijn.
Natuurlijk zijn bij sommige mensen de tonen moeilijker te horen, maar in principe moet een bp meting bij iedereen perfect mogelijk zijn, zelfs bij bb'ers

Weet iedereen eigenlijk hoe een manuele bp meting eigenlijk werkt & de principes erachter ? anders post ik hier wel ff een kleine samenvatting.

Ja, graag ff korte samenvatting. Kun je zo'n ding ook zelf kopen? Zo ja, hoeveel kost het ongeveer?

[Vertigo]

Arteriële bloeddruk is de druk die het bloed uitoefent op de slagaderwand.
De druk in aorta en de andere arteries bereikt een maximale waarde tijdens de systole van elke hartcyclus en valt terug op een minimale waarde tijdens de diastole. De bloeddruk wordt uitgedrukt in mmHg. Conventioneel schrijft men systolische/ diastolische druk (vb.120/ 70 mmHg).

De polsdruk is het verschil tussen de systolische en de diastolische druk (vb 120 – 70 = 50mmHg).

De gemiddelde arteriële bloeddruk wordt bekomen door elektrische integratie van de arteriële bloeddrukkurve. Bij benadering kan deze berekend worden door een derde van de polsdruk op te tellen bij de diastolische bloeddruk.
De arteriële bloeddruk daalt naarmate de afstand tot het Li- ventrikel toeneemt.
ABP = Q * TPR
ABP: arteriële bloeddruk
Q : hartdebiet
TPR: totale perifere weerstand

1. Rechtstreekse bloeddrukmeting
Tijdens hartkatheterisatie kan een rechtstreekse bloeddrukmeting, met een naald in het lumen van de arterie, uitgevoerd worden.

2. Indirecte bloeddrukmeting
Bloeddrukmeting d.m.v. bloeddrukmeter (manchet, gummipeer, kwik of veermanometer ). De manchet moet aangepast zijn aan de ledematen waarin men de bloeddruk wenst te meten.
De breedte moet met 20% de diameter van de extremiteit overschrijden. Bloeddrukmetingen bij obese personen, bb’ers, kinderen, t.h.v. de dij vereisen aangepaste manchetten.

o Auscultatoire methode
De stethoscoop wordt in de elleboogplooi aangedrukt op het verloop van de art. brachialis. De druk in de manchet wordt opgevoerd tot ongeveer 200 mm HG en daarna geleidelijk verminderd met 2 tot 3 mm HG per seconde. Wanneer de druk in de manchet groter is dan de systolische druk in de arterie, dan zal het bloedvat volledig afgesloten worden. Als de druk in de manchet geleidelijk afneemt, bereikt men eerst een kritische tegendruk waarbij alleen de systolische toppen van de polsgolf worden doorgelaten en de vaattonen hoorbaar worden.
Bij deze tegendruk blijft de arterie dicht tijdens diastole. Naarmate de druk in de manchet verder afneemt, zal ook een groter deel van de diastolische druk worden voortgeplant. Bij lagere manchetdruk wordt de slagader niet meer afgesloten en ontstaan er geen vaattonen meer.

Vijf fasen volgens Korotkoff:
Fase 1: begin van het optreden van de eerste, kloppende tonen
Fase 2: de tonen krijgen een meer ruisend karakter
Fase 3: toeneming van de intensiteit van de tonen
Fase 4: begint wanneer de tonen plotseling hun kloppend karakter verliezen en doffer worden
Fase 5: volledig verdwijnen van de tonen
De systolische bloeddruk komt overeen met de waarde genoteerd bij fase 1, terwijl de diastolische bloeddruk overeen komt met de waarde genoteerd bij fase 4.

• Palpatoire methode
Men palpeert de art. radialis aan de pols en blaast de manchet op tot er geen pulsaties meer gevoeld worden. De druk in de manchet wordt langzaam verminderd en het ogenblik waarop de eerste pulsaties weer gevoeld worden = systolische bloeddruk. De diastolische bloeddruk kan met deze methode niet bepaald worden.


1. Onnauwkeurigheden van de bloeddrukmeting
Een foutieve meting kan te wijten zijn aan: defecte apparatuur, schuine stand van het apparaat, onzuivere kwikkolom, verkeerde instelling van het nulpunt.
De manchet moet lang en breed genoeg zijn.
Valse hoge bloeddrukwaarden worden verkregen bij obese patiënten. De druk in de manchet moet de verhoogde weefselweerstand in de dikke bovenarmen overwinnen. Er is dus een bepaalde afwijking door de grote armomtrek. Dit neemt echter niet weg dat er andere technieken kunnen worden gebruikt om een nauwkeurige meting te verkrijgen, dewelke binnen een medische setting kunnen worden gebruikt.

De houding van de patiënt is belangrijk voor een nauwkeurige bloeddrukmeting: patiënt in zit met de arm op precordiumniveau.
De bloeddrukmeter moet op ooghoogte geplaatst worden om een correcte aflezing van de kwikkolom mogelijk te maken.
Bij het bepalen van de diastolische waarde kan het gebeuren dat men de vaattonen niet hoort verdwijnen, ook niet wanneer de druk in de manchet op 0 is gevallen = spontaan hoorbare vaattonen.
De verkregen bloeddrukwaarden zijn onnauwkeurig bij patiënten met ritmestoornissen (VKF),gering slagvolume (tachycardie, shock ), als de arteriën van de bovenarm erg verkalkt zijn en niet colaberen door externe druk, en bij patiënten met stenose van de art.subclavia.
Inspanning, lichaamshouding, omgevende temperatuur, psychische toestanden (pijn, stress ) veroorzaken schommelingen van de bloeddruk. Daarom moet men de bloeddruk herhaaldelijk meten.
De bloeddruk is hoger in staande houding dan in liggende houding. In stand is er een aanzienlijke toename van de sympathische vaattonus die de vermindering van het hartdebiet in stand overcompenseert.
Er zijn ook dagelijkse variaties van de bloeddruk. Tijdens de slaap en ‘s morgens vroeg is de bloeddruk meestal lager dan ‘s avonds en dit zowel bij mannen als vrouwen.
2. normale bloeddrukwaarden


De toename van de bloeddruk met de leeftijd is vooral duidelijk na 30 à 35- jarige leeftijd. De gemiddelde stijging van de diastolische druk is geringer dan de toename van de systolische druk. Tot 45 jaar liggen de gemiddelde waarden bij de vrouwen lager dan bij de mannen; vanaf deze leeftijd wordt een omgekeerde verhouding gevonden.

3. Factoren die de bloeddruk bepalen
slagvolume
hartfrequentie
snelheid van ejectie
perifere weerstand
compliantie van het vaatstelsel
vulling van het arteriële vaatstelsel
viscositeit van het bloed


5. Hypertensie
Hoge bloeddruk verhoogt de kans op hart- en vaatziekten, waarbij het risico progressief toeneemt met het stijgen van de bloeddruk.



De combinatie van een verhoogde systolische bloeddruk met een normale diastolische bloeddruk = geïsoleerde systolische hypertensie.
Geïsoleerde systolische hypertensie komt vaak voor op oudere leeftijd en is dan bijna altijd het gevolg van een afname van de elasticiteit van de grote arteriële bloedvaten. Geïsoleerde systolische hypertensie kan beschouwd worden als een normaal fysiologisch verouderingsproces maar verhoogd toch ook het risico op hart- en vaataandoeningen.

Oorzaken van hypertensie
• Primaire of essentiële hypertensie
Wanneer er geen oorzaak van de verhoogde bloeddruk kan aangetoond worden spreekt men van primaire of essentiële hypertensie. Wel blijkt dat erfelijke factoren hierin een belangrijke rol spelen.
Hypertensie die gedurende lange tijd bestaat wordt gekenmerkt door een verhoging van de perifere vaatweerstand en dit t.g.v. een functionele en structurele verandering van de kleine vaten (hypertrofie en hyperplasie van de wand ). Andere factoren die met een hoge bloeddruk geassocieerd worden zijn: keukenzoutinname, stress, overgewicht, geringe lichaamsbeweging, en alcoholabusus.

• Secundaire hypertensie
De meest frequente oorzaak van secundaire hypertensie is de renovasculaire hypertensie t.g.v. stenose van één of twee nierarteriën en deze is meestal het gevolg van atherosclerose.
Bij vernauwing van een nierarterie neemt de perfusiedruk van de overeenkomstige nier af. Hierdoor wordt de renale renine afgifte gestimuleerd. Deze verhoogde renine activiteit leidt via de vorming van angiotensine tot hypertensie.

Gevolgen van hypertensie
Trombotische, embolische en hemorragische cerebrovasculaire accidenten (CVA’s ), coronair lijden, claudicatio intermittens komen twee- tot drie maal meer voor bij personen met hypertensie in vergelijking dan bij normotensieve personen.

hart- en vaatziekten :
o hypertensie versnelt het atherosclerotisch proces van de bloedvaten ( hart, aorta, benen ).
o hypertensie doet linker ventrikelhypertrofie (LVH ontstaan door de verhoogde drukbelasting. LVH verhoogt de kans op infarct, ventriculaire ritmestoornissen, li- ventrikelfalen.

CVA :
o hypertensie versnelt het atherosclerotisch proces van de bloedvaten van de hersenen.
o hypertensie kan aneurysmata in de kleine arteries in de hersenen doen ontstaan. Deze aneurysmata kunnen perforeren of tromboseren.

Referenties

Reybrouck, T., Cardiovasculaire Revalidatie, Acco, Leuven, 1995.

Roelandt, R., et. al., Leerboek cardiologie, Bohn Stafleu Van Loghum, Houten- Diegem, 1995.

Van Der Hauwaert, L., Fysisch onderzoek bij hart- en vaatlijden, Stafleu’s Wetenschappelijke Uitgeversmaatschappij, Leiden, 1975.

[Vertigo]

De pics willen blijkbaar niet, mja...
Ik weet niet hoeveel die polsbloeddrukmeters kosten, maar dat kan niet zo heel veel zijn hoor. Je kan ze krijgen bij medische groot- & kleinhandels en bij sommige apothekers.

[Vertigo]

Voila, pics werken nu. 'k hoop dat jullie er iets aan hebben.

Arteriële bloeddruk is de druk die het bloed uitoefent op de slagaderwand.
De druk in aorta en de andere arteries bereikt een maximale waarde tijdens de systole van elke hartcyclus en valt terug op een minimale waarde tijdens de diastole. De bloeddruk wordt uitgedrukt in mmHg. Conventioneel schrijft men systolische/ diastolische druk (vb.120/ 70 mmHg).

De polsdruk is het verschil tussen de systolische en de diastolische druk (vb 120 – 70 = 50mmHg).

De gemiddelde arteriële bloeddruk wordt bekomen door elektrische integratie van de arteriële bloeddrukkurve. Bij benadering kan deze berekend worden door een derde van de polsdruk op te tellen bij de diastolische bloeddruk.
De arteriële bloeddruk daalt naarmate de afstand tot het Li- ventrikel toeneemt.
ABP = Q * TPR
ABP: arteriële bloeddruk
Q : hartdebiet
TPR: totale perifere weerstand

1. Rechtstreekse bloeddrukmeting
Tijdens hartkatheterisatie kan een rechtstreekse bloeddrukmeting, met een naald in het lumen van de arterie, uitgevoerd worden.

2. Indirecte bloeddrukmeting
Bloeddrukmeting d.m.v. bloeddrukmeter (manchet, gummipeer, kwik of veermanometer ). De manchet moet aangepast zijn aan de ledematen waarin men de bloeddruk wenst te meten.
De breedte moet met 20% de diameter van de extremiteit overschrijden. Bloeddrukmetingen bij obese personen, bb’ers, kinderen, t.h.v. de dij vereisen aangepaste manchetten.

o Auscultatoire methode
De stethoscoop wordt in de elleboogplooi aangedrukt op het verloop van de art. brachialis. De druk in de manchet wordt opgevoerd tot ongeveer 200 mm HG en daarna geleidelijk verminderd met 2 tot 3 mm HG per seconde. Wanneer de druk in de manchet groter is dan de systolische druk in de arterie, dan zal het bloedvat volledig afgesloten worden. Als de druk in de manchet geleidelijk afneemt, bereikt men eerst een kritische tegendruk waarbij alleen de systolische toppen van de polsgolf worden doorgelaten en de vaattonen hoorbaar worden.
Bij deze tegendruk blijft de arterie dicht tijdens diastole. Naarmate de druk in de manchet verder afneemt, zal ook een groter deel van de diastolische druk worden voortgeplant. Bij lagere manchetdruk wordt de slagader niet meer afgesloten en ontstaan er geen vaattonen meer.

Vijf fasen volgens Korotkoff:
Fase 1: begin van het optreden van de eerste, kloppende tonen
Fase 2: de tonen krijgen een meer ruisend karakter
Fase 3: toeneming van de intensiteit van de tonen
Fase 4: begint wanneer de tonen plotseling hun kloppend karakter verliezen en doffer worden
Fase 5: volledig verdwijnen van de tonen
De systolische bloeddruk komt overeen met de waarde genoteerd bij fase 1, terwijl de diastolische bloeddruk overeen komt met de waarde genoteerd bij fase 4.

• Palpatoire methode
Men palpeert de art. radialis aan de pols en blaast de manchet op tot er geen pulsaties meer gevoeld worden. De druk in de manchet wordt langzaam verminderd en het ogenblik waarop de eerste pulsaties weer gevoeld worden = systolische bloeddruk. De diastolische bloeddruk kan met deze methode niet bepaald worden.


1. Onnauwkeurigheden van de bloeddrukmeting
Een foutieve meting kan te wijten zijn aan: defecte apparatuur, schuine stand van het apparaat, onzuivere kwikkolom, verkeerde instelling van het nulpunt.
De manchet moet lang en breed genoeg zijn.
Valse hoge bloeddrukwaarden worden verkregen bij obese patiënten. De druk in de manchet moet de verhoogde weefselweerstand in de dikke bovenarmen overwinnen. Er is dus een bepaalde afwijking door de grote armomtrek. Dit neemt echter niet weg dat er andere technieken kunnen worden gebruikt om een nauwkeurige meting te verkrijgen, dewelke binnen een medische setting kunnen worden gebruikt.

De houding van de patiënt is belangrijk voor een nauwkeurige bloeddrukmeting: patiënt in zit met de arm op precordiumniveau.
De bloeddrukmeter moet op ooghoogte geplaatst worden om een correcte aflezing van de kwikkolom mogelijk te maken.
Bij het bepalen van de diastolische waarde kan het gebeuren dat men de vaattonen niet hoort verdwijnen, ook niet wanneer de druk in de manchet op 0 is gevallen = spontaan hoorbare vaattonen.
De verkregen bloeddrukwaarden zijn onnauwkeurig bij patiënten met ritmestoornissen (VKF),gering slagvolume (tachycardie, shock ), als de arteriën van de bovenarm erg verkalkt zijn en niet colaberen door externe druk, en bij patiënten met stenose van de art.subclavia.
Inspanning, lichaamshouding, omgevende temperatuur, psychische toestanden (pijn, stress ) veroorzaken schommelingen van de bloeddruk. Daarom moet men de bloeddruk herhaaldelijk meten.
De bloeddruk is hoger in staande houding dan in liggende houding. In stand is er een aanzienlijke toename van de sympathische vaattonus die de vermindering van het hartdebiet in stand overcompenseert.
Er zijn ook dagelijkse variaties van de bloeddruk. Tijdens de slaap en ‘s morgens vroeg is de bloeddruk meestal lager dan ‘s avonds en dit zowel bij mannen als vrouwen.
2. normale bloeddrukwaarden


De toename van de bloeddruk met de leeftijd is vooral duidelijk na 30 à 35- jarige leeftijd. De gemiddelde stijging van de diastolische druk is geringer dan de toename van de systolische druk. Tot 45 jaar liggen de gemiddelde waarden bij de vrouwen lager dan bij de mannen; vanaf deze leeftijd wordt een omgekeerde verhouding gevonden.

3. Factoren die de bloeddruk bepalen
slagvolume
hartfrequentie
snelheid van ejectie
perifere weerstand
compliantie van het vaatstelsel
vulling van het arteriële vaatstelsel
viscositeit van het bloed


5. Hypertensie
Hoge bloeddruk verhoogt de kans op hart- en vaatziekten, waarbij het risico progressief toeneemt met het stijgen van de bloeddruk.



De combinatie van een verhoogde systolische bloeddruk met een normale diastolische bloeddruk = geïsoleerde systolische hypertensie.
Geïsoleerde systolische hypertensie komt vaak voor op oudere leeftijd en is dan bijna altijd het gevolg van een afname van de elasticiteit van de grote arteriële bloedvaten. Geïsoleerde systolische hypertensie kan beschouwd worden als een normaal fysiologisch verouderingsproces maar verhoogd toch ook het risico op hart- en vaataandoeningen.

Oorzaken van hypertensie
• Primaire of essentiële hypertensie
Wanneer er geen oorzaak van de verhoogde bloeddruk kan aangetoond worden spreekt men van primaire of essentiële hypertensie. Wel blijkt dat erfelijke factoren hierin een belangrijke rol spelen.
Hypertensie die gedurende lange tijd bestaat wordt gekenmerkt door een verhoging van de perifere vaatweerstand en dit t.g.v. een functionele en structurele verandering van de kleine vaten (hypertrofie en hyperplasie van de wand ). Andere factoren die met een hoge bloeddruk geassocieerd worden zijn: keukenzoutinname, stress, overgewicht, geringe lichaamsbeweging, en alcoholabusus.

• Secundaire hypertensie
De meest frequente oorzaak van secundaire hypertensie is de renovasculaire hypertensie t.g.v. stenose van één of twee nierarteriën en deze is meestal het gevolg van atherosclerose.
Bij vernauwing van een nierarterie neemt de perfusiedruk van de overeenkomstige nier af. Hierdoor wordt de renale renine afgifte gestimuleerd. Deze verhoogde renine activiteit leidt via de vorming van angiotensine tot hypertensie.

Gevolgen van hypertensie
Trombotische, embolische en hemorragische cerebrovasculaire accidenten (CVA’s ), coronair lijden, claudicatio intermittens komen twee- tot drie maal meer voor bij personen met hypertensie in vergelijking dan bij normotensieve personen.

hart- en vaatziekten :
o hypertensie versnelt het atherosclerotisch proces van de bloedvaten ( hart, aorta, benen ).
o hypertensie doet linker ventrikelhypertrofie (LVH ontstaan door de verhoogde drukbelasting. LVH verhoogt de kans op infarct, ventriculaire ritmestoornissen, li- ventrikelfalen.

CVA :
o hypertensie versnelt het atherosclerotisch proces van de bloedvaten van de hersenen.
o hypertensie kan aneurysmata in de kleine arteries in de hersenen doen ontstaan. Deze aneurysmata kunnen perforeren of tromboseren.

Referenties

Reybrouck, T., Cardiovasculaire Revalidatie, Acco, Leuven, 1995.

Roelandt, R., et. al., Leerboek cardiologie, Bohn Stafleu Van Loghum, Houten- Diegem, 1995.

Van Der Hauwaert, L., Fysisch onderzoek bij hart- en vaatlijden, Stafleu’s Wetenschappelijke Uitgeversmaatschappij, Leiden, 1975.